DIỄN GIẢI
Đơn phương của tác giả Keigo Higashino là một tác phẩm trinh thám ẩn chứa những dự đoán về tương lai. Có lẽ tôi không cần phải giải thích quá nhiều với những độc giả đã đọc đến phần này của cuốn sách. Tôi vẫn còn nhớ rất rõ rằng ngay khi sách vừa được xuất bản, một bộ phim truyền hình cùng tên đã bắt đầu được bấm máy, tin tức về cuốn sách nhanh chóng lan truyền và gây xôn xao trong dư luận. Ban đầu, tác phẩm được đăng tải thành nhiều phần (từ ngày 26 tháng 8 năm 1999 đến ngày 23 tháng 11 năm 2000) bởi nhà xuất bản Shunkan Bushun (sách được xuất bản dưới hình thức ấn phẩm riêng biệt vào ngày 30 tháng 3 năm 2001). Thời điểm đó, tác phẩm vẫn chưa gây được ấn tượng với độc giả trên thế giới nên mới được bổ sung thêm phần giải thích này.
Tất nhiên cái tên Đơn phương sẽ khiến chúng ta liên tưởng đến một câu chuyện tình. Đồng thời, vì đây là tác phẩm trinh thám được viết bởi Keigo Higashino nên có lẽ nó sẽ không chỉ dừng lại ở một câu chuyện tình yêu thuần túy? Tôi chưa bao giờ nghĩ nội dung của tác phẩm sẽ như thế này.
Trên đai của cuốn sách được xuất bản có dòng giới thiệu như sau.
Cựu thành viên câu lạc bộ bóng bầu dục Mỹ trường Đại học Teito là Nishiwaki Tetsuro gặp lại cô quản lý Hiura Mitsuki sau mười năm xa cách và nghe cô thú nhận một “bí mật”.
Liệu cuộc sống của họ sẽ thay đổi như thế nào trong tương lai kể từ thời điểm đó?
Một tuyệt tác trinh thám viết về những người bạn thân đã cùng trải qua một thời thanh xuân không bao giờ phản bội nhau.
Nghĩa là tác phẩm bao hàm một chủ đề quan trọng (từ bây giờ tôi hy vọng bạn đọc có thể trải rộng tầm mắt hơn).
Sau khi nhận được giải thưởng Edogawa Rampo với tác phẩm đầu tay Sau giờ học thuộc thể loại trinh thám vào năm 1985, không dừng lại ở những chủ đề về tuổi trẻ (Lễ tốt nghiệp, Tên sát nhân trong trường đại học) hay lý luận chính thống (Trong một ngôi nhà trên núi tuyết, Ngôi nhà ngày xưa tôi chết, Một trong hai người đã giết cô ấy), một mặt Keigo Higashino tiếp tục viết các tác phẩm xoay quanh những bí ẩn và sự thật bất ngờ với giọng văn nghiêm túc và sắc sảo, mặt khác ông tự thách thức bản thân khi theo đuổi một vài chủ đề mới như bóng chày (Quả bóng ma thuật), ballet (Khu rừng say ngủ) hay trượt tuyết (Kế hoạch bay lượn). Ngoài ra, từ những yếu tố hài hước (Luật thám tử) đến cách kể chuyện hồi hộp về mặt tối của con người hay những số phận trớ trêu đầy bi kịch (Bạch dạ hành, Ảo dạ), phong cách viết của ông cực kì đa dạng. Dù đó là một thế giới đặc biệt đến đâu đi nữa thì hương vị trinh thám vẫn luôn hiện hữu, cùng với những nỗ lực vượt qua mọi ranh giới, khiến chúng ta có thể cảm nhận được chiều sâu trong từng chủ đề nhất định.
Trong rất nhiều tác phẩm tiêu biểu, cuốn sách khiến đông đảo bạn đọc biết đến cái tên Keigo Higashino có lẽ chính là cuốn Bí mật của Naoko xuất bản năm 1998. Như các bạn đã biết, tác phẩm còn được chuyển thể thành phim với nữ chính do Hirosue Ryoko thủ vai, và đạt Giải thưởng Nhà văn trinh thám Nhật Bản lần thứ 52 (hạng mục truyện dài). Đó là cuốn tiểu thuyết xoay quanh những bí ẩn trong một gia đình nọ, nơi người chồng choáng váng trước sự thật đáng kinh ngạc là linh hồn của người vợ quá cố đã nhập vào cơ thể cô con gái.
Trong một cuộc phỏng vấn với tạp chí Da Vinci (tháng 5 năm 2001), khi nói về tác phẩm Đơn phương, tác giả từng chia sẻ rằng mình được truyền cảm hứng từ cuốn Bí mật của Naoko. Thân xác của con gái và tâm hồn của vợ, nói cách khác là sự khác biệt giữa “bên ngoài và bên trong”, nếu thay thế từ khóa về mối liên hệ giữa “vợ và con gái” trong cuốn Bí mật của Naoko bằng “nam và nữ” thì sao nhỉ? Vì thế một nhân vật giữ vai trò chủ đạo có giới tính dịch chuyển qua lại giữa ranh giới mơ hồ của “nam và nữ” đã được ra đời. Đó chính là một cô gái với nỗi phiền muộn khi sở hữu “thân thể con gái” và “tâm hồn con trai”.
Như tôi có đề cập một chút ở phần đầu, gần đây xã hội đã mở lòng hơn với những vấn đề liên quan đến chứng rối loạn nhận diện giới tính, chẳng hạn như việc nữ diễn viên Ueto Aya gây xôn xao dư luận khi thủ vai một học sinh mắc chứng bệnh này trong một bộ phim truyền hình dài tập nổi tiếng được phát sóng trên tivi tháng 10 năm 2001 tên là Thầy Kinpachi lớp 3B, hay sự kiện trở lại thi đấu đua thuyền của Ando Hiromasa với tư cách là con trai, người từng là nữ vận động viên Ando chinatsu vào năm 2002. Tác phẩm cho thấy Keigo Higashino là một nhà văn biết nắm bắt thời đại.
Tuy nhiên, tác phẩm không thể tránh khỏi sự nghi ngờ về tính chính xác của thông tin cũng như mức độ phổ biến của kiến thức liên quan đến chứng bệnh này.
Từ trước đến nay, rõ ràng chúng ta đã chấp nhận cách giải thích nghiêng về sinh học rằng ở giai đoạn thụ tinh, nữ sẽ mang nhiễm sắc thể XX, và nam sẽ là XY. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp phát sinh những biến đổi dẫn đến sự không đồng nhất giữa thể chất và tinh thần trong giai đoạn phôi thai phát triển sau thụ tinh. Trong thời kỳ sơ sinh, não bộ được xem là trung tâm điều tiết lượng hóc môn. Đến tuổi nhi đồng, sự rối loạn trong cơ chế xác định giới tính có thể gây ra hiện tượng cơ thể của nam nhưng não bộ của nữ, hay ngược lại cơ thể là nữ nhưng não bộ là nam.
Việc những người mắc chứng rối loạn nhận diện giới tính quyết định chuyển giới bằng cách phẫu thuật hay tiêm hóc môn là một cách để sửa chữa những khiếm khuyết về mặt sinh học, hoàn toàn không phải là một kiểu “biến thái” với những sở thích khác người.
Tác phẩm Đơn phương có đề cập đến những trường hợp liên giới tính, chuyển giới hay phương pháp cắt đi bộ phận sinh dục nam trong một vài lĩnh vực. Và cũng không ít người gặp phải rắc rối liên quan đến những luật định về nhận thức xã hội cũng như hộ tịch. Chủ đề này đã được khá nhiều nhà văn khai thác, xuất bản thành sách và tiểu thuyết thông qua lời thú nhận của những mảnh đời khốn khổ. Nếu đọc thử những tác phẩm đó, chẳng phải chúng ta có thể nhìn thấy những hoàn cảnh tương tự như Hiura Mitsuki sao?
Ngay từ đầu, vốn dĩ không tồn tại một đường ranh giới rạch ròi để phân biệt hai giới nam và nữ. Những yếu tố nam tính và nữ tính có thể cùng tồn tại song song bên trong một con người. Nói cách khác, trên thực tế cái nhìn bên ngoài của xã hội về sự nam tính hay nữ tính khác nhiều so với thực chất bên trong. Có trường hợp đàn ông râu rậm nhưng thật ra lại rất yếu đuối. Không có thứ gì gọi là tiêu chuẩn tuyệt đối cả.
Tuyệt đối là gì khi tồn tại trường hợp ngày hôm qua giống con trai hơn nhưng hôm nay lại nghiêng về con gái nhiều hơn? Không chỉ riêng gì những người mắc chứng rối loạn giới tính, cả tôi và bạn có lẽ đều là những người như thế.
Ngoài ra, bên cạnh sự nhầm lẫn giữa nam và nữ, mối quan hệ giữa người lớn và trẻ con cũng tương tự. Có trường hợp một cậu bé chỉ thích những trò chơi hay phim hoạt hình nhẹ nhàng có thể đam mê thể thao sau khi dậy thì và trở thành một kẻ luôn ồn ào, say xỉn khi vào đại học. Nhưng không lâu sau, cậu bé đó sẽ bắt đầu tìm việc, kết hôn và có con, bỗng chốc trở thành một người trưởng thành hết sức ôn hòa. Không chỉ có mỗi “giới tính” là yếu tố khó phân biệt rạch ròi.
Câu chuyện một lần nữa lại xoáy vào mối quan hệ phức tạp và không rõ ràng giữa những nhân vật từng là bạn bè và người yêu. Thời đại học đã từng giáp mặt với nhau nhiều bao nhiêu thì bây giờ đi làm rồi lại hiếm khi gặp mặt. Tuổi trẻ vô tư theo đuổi ước mơ một thời giờ cũng chỉ còn là quá khứ. Tác phẩm chính là sự hồi tưởng về một thời thanh xuân như thế cùng những câu chuyện về tình bạn và tình yêu thầm lặng.
Mới đây, Keigo Higashino đã chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn rằng ý tưởng cho tác phẩm này đã lóe lên trong đầu ông khi vô tình nghe bài hát Bầu trời đêm Nomukou của SMAP. Vì thế nên ông đã quyết định kể một câu chuyện tập trung vào những người đàn ông và phụ nữ đã ngoài ba mươi còn lưu luyến thanh xuân một thời. Thêm vào đó, tác giả không hề có ý định sẽ đưa vào tiểu thuyết môn bóng bầu dục Mỹ yêu thích của ông. Tuy nhiên, khi suy nghĩ về câu chuyện của những người bạn thời đại học, cái tên “Câu lạc bộ bóng bầu dục Mỹ” đã xuất hiện trong đầu ông. Dường như ý tưởng này còn đến trước cả chủ đề về chứng rối loạn nhận diện giới tính nữa.
Một người không thể lưu lại một nơi quá lâu. Sự gần gũi không phải lúc nào cũng giúp hai người kết nối tình cảm. Bí mật phải được giấu kín vì người mình thương. Những suy nghĩ phức tạp của những con người ấy kết nối với nhau một cách bất ngờ và không thể đoán trước được trong nội dung của câu chuyện.
Ban đầu tác giả chỉ kể những kỷ niệm hồi còn trẻ về giải đấu vòng hay chỉ đơn thuần là vụ sát hại một kẻ rình mò, nhưng về sau câu chuyện lại diễn biến hết sức bất ngờ. Bên cạnh việc khắc họa hành động và tính cách đặc trưng tùy vào từng vị trí thi đấu của các thành viên trong câu lạc bộ, đây vẫn là cuốn tiểu thuyết trinh thám mà trong đó “QB”, tức Nishiwaki Tetsuro, đã theo đuổi đến cùng sự thật đằng sau vụ án. Cuốn sách kết thúc thật sự để lại dư âm trong lòng người đọc.
Nhân tiện, bìa cuốn sách được xuất bản ở Nhật có nền màu xanh navy đậm, tên tác phẩm và tác giả được viết bằng phông chữ Mincho màu trắng. Màu xanh đậm ấy có lẽ sẽ khiến người ta liên tưởng đến bầu trời đêm trong bài hát Bầu trời đêm Nomukou nhỉ? Nhưng khi mở bìa ra, phía bên trong sẽ xuất hiện một bức tranh. Đó là hình ảnh hai bóng người màu đen đang đi trên dải “Mobius”. Trong đó, một người đang đứng trên đầu gối của mình, tạo cảm giác như đang bị nỗi phiền muộn bao trùm. Đối với sách khổ bunko*, ý tưởng ấy lại được dùng cho phần thiết kế ở mặt sau của đai sách.
Cuốn sách đề cập đến vấn đề chuyển giới và người chuyển giới, có những phân đoạn kể về “mối quan hệ giữa nam và nữ là mối quan hệ giữa hai mặt của dải Mobius”. Đặc biệt ấn tượng nhất là câu nói “Riêng tôi nghĩ trên đời này không tồn tại chứng rối loạn nhận diện giới tính. Đối tượng cần điều trị chính là bộ phận xã hội có cách nhìn nhận vấn đề như thế thì đúng hơn”.
“Con người vốn dĩ hay sợ hãi những thứ mình chưa biết rõ. Vì sợ nên mới cố loại bỏ chúng. Dù thuật ngữ “chứng rối loạn nhận diện giới tính” ngày một trở nên phổ biến đi nữa thì vẫn không có gì thay đổi. Bản thân trong suy nghĩ đã không có ý định tiếp nhận thì truyền tải kiểu gì cũng vô ích. Tình yêu một chiều có lẽ sẽ còn tiếp tục kéo dài.”
Tác phẩm không chỉ đơn thuần khiến chúng ta nhận ra được điều gì đó về vấn đề rối loạn nhận diện giới tính, mà nó còn khắc họa vô vàn hình thức “yêu thầm”. Câu chuyện tràn đầy những cảm xúc thầm kín và đáng trân trọng dành cho người mình thương và mong muốn một ngày nào đó họ sẽ nhận ra.
Thật và giả, thiện và ác, đẹp và xấu, thỉnh thoảng con người tiếp nhận chúng bằng cách tách ra làm hai phần. Bản thân hy vọng mình đang làm điều đúng đắn nhưng thực tế đâu có đơn giản như thế. Nó còn tùy thuộc vào việc ánh sáng đang soi rọi phần nào, không thể diễn đạt hết ý chỉ bằng một câu nói, khi yếu tố mâu thuẫn luôn đi kèm bên cạnh. Nhiều phương diện và đầy mơ hồ. Cuộc đời của con người quả thật như đang đi bộ trên dải “Mobius”. Và luôn “yêu thầm” phía đối diện đầy bí ẩn ấy.
Đôi lúc, chúng ta cảm thấy bực tức vì tình cảm của mình không chạm đến đối phương, nhưng đó là hiện thực đau buồn đành phải chấp nhận. Khi cuối cùng nó đã trở thành kỷ niệm về một thời quá khứ đã qua thì đó cũng chính là một trải nghiệm mà chúng ta muốn ôm ấp. Chính thứ cảm xúc không thể rút lại ấy sẽ càng trở nên mạnh mẽ hơn. Khi đọc xong cuốn sách, cảm xúc bất ngờ dành cho sự thật và những thay đổi đột ngột trong tác phẩm đồng thời là tình cảm mà tác giả muốn truyền tải đến bạn.
Tôi hy vọng từ đây về sau, bạn có thể tận hưởng những góc độ khác nhau của “dải Mobius” mà tác giả Keigo Higashino đã vẽ nên.
Yoshino Hitoshi
Nhà phê bình văn học
----------------------------------------
1. Kiểu sách giấy bìa mềm, khổ nhỏ (khổ A6:105x148mm), thường có bìa rời bọc bên ngoài bìa đơn.↩︎